غار سهولان دومین غار بزرگ آبی ایران است. این غار در ۳۵ کیلومتری شمال شرقی مهاباد در محور مهاباد – بوکان که به راه برهان معروف است، قرار دارد.

غار "سهولان" که به زبان کردی به معنی یخبندان است در روستای "سهولان" قرار گرفته است. مردم محلی، غار را "کونه کوتر" یعنی لانه کبوتر نیز می‌‌نامند. دلیل این نامگذاری وجود تعداد زیادی لانه کبوتر درون غار است. ارتفاع سقف غار تا سطح دریاچه آن به ۵۰ متر می‌‌رسد و عمق آب در برخی جاها به ۳۰ متر می‌‌رسد. اختلاف دمای درون و بیرون غار بین ۱۰ الی ۱۵ درجه است.

غار سهولان یكی از كم‌نظیرترین غارهای طبیعی كشور و از شگفت‌انگیزترین جلوه‌های طبیعت زیبای استان آذربایجان غربی است كه از دیرباز برای ساكنان منطقه مكانی شناخته شده بود و حتی در قسمت‌هایی از آن در دوران قبل از میلاد انسان‌ها سكونت داشتند.
این غار در منطقه خوش آب و هوایی قرار گرفته و هر ۴ فصل سال این منطقه شكوه و چشم انداز خاص خود را دارد.

داخل غار هوا بسیار خنك و مرطوب است و در عین حال تاریك كه با نصب هنرمندانه نورافكن ها در جاهای مختلف غار، امكان دید فراهم شده است.

آب این غار زلال و صاف و در عین حال بسیار سرد است به طوری كه دمای آن در فصول مختلف ۷ تا ۱۰ درجه است. نخستین دریاچه پیش روی گردشگران حدود ۲۰۰ متر وسعت داشته و دالان بالای سر این دریاچه نیز افزون بر ۵۰ متر ارتفاع دارد و در انتهای آن نیز ۲ دالان باریك به عرض ۲ متر دیده می‌شود كه به دالان‌ها و دریاچه‌های بعدی باز می‌شوند.

انواع قندیل‌ها به اشكال مختلف از سقف آویزان شده و برخی از آن‌ها به موجودات زنده شباهت زیادی دارند كه ساكنین محلی به هر یك نامی نهاده اند مثلا خوشه انگور، اختاپوس یا ۸ پا، لاك پشت، دلفین، توت فرنگی، عروس دریایی، سرشیر، پای فیل، تاج خروس و. . . نظر هر بیننده‌ای را به خود جلب می كند.

گردشگران با گذشت از ۳ حوضچه آبی بزرگ و كوچك به چهارمین و بزرگترین دریاچه این غار پررمز و راز كه حدود ۵۰۰ مترمربع وسعت و ۲۵ متر عمق دارد، می‌رسند كه در ۲۵۰ متری آن اسكله بعدی قرار گرفته و در واقع آخرین نقطه ای است كه بازدیدكنندگان به وسیله قایق آن را طی می كنند. شبه جزیره‌ای كه در سمت غربی این دریاچه وجود دارد، محل پیاده شدن از قایق‌هاست كه در این محل تعدادی صندلی برای استراحت گردشگران و تماشای بهتر آن گذاشته‌اند.

در پایان سفر آبی، گردشگران از میان تونل‌ها و دالان‌های تنگ و باریك راه خود را به دهانه فرعی كه به كونه مالان مشهور است و با ارتفاعی حدود ۵۰ متر از سطح آبی غار با ۱۷۰ پله سنگی پیچ در پیچ به همان محوطه اصلی ورودی باز می شود، ادامه می دهند.

كونه مالان یعنی راه یا سوراخی كه مردم در آن سكنی گزیده باشند. روزگاری كه سربازان روس در مهاباد مردم را قتل عام می كردند و به روستاییان اطراف نیز رحم نمی‌كردند، روستاییان به این بخش غار پناه آورده و مدت‌ها در آن زندگی كرده‌اند. طول این بخش حدوداً ۲۵۰ متر و سقف تالارهای آن پوشیده از قندیل های زیباست. موجودات داخل غار عبارتند از كبوتر و خفاش، خفاش‌ها در قسمت‌هایی كه نور به سقف نمی‌رسد خوشه‌وار به سقف آویزانند و همچنین نوعی آرتمیا نرم پوست در آب موجود است.

همچنین در این مسیر كه دارای ایوان‌های بلند و تونل‌های تنگ و باریك و پستی و بلندی‌های فراوانی است، آثاری از انسان‌های ماقبل تاریخ كه شامل نقش و نگارهایی از تصاویر انسان و حیوانات است، به چشم می خورد كه به احتمال زیاد انسان‌های دوره شكار آن‌ها را خلق كرده‌اند.

مساحت كل این غار حدود ۲ هكتار تخمین زده می‌شود كه تاكنون ۳۰۰ متر از مسیر آبی و ۲۵۰ متر از مسیر خشكی آن كشف و ساماندهی شده است.

مشاهده تصاویر غار سهولان